Egileek azaltzen dutenez, historia sozialaren ikuspegitik idatzitako liburu kolektiboa da. Bertan bildutako ikerketek Euskal Herriko lan-mundua ikuspegi eta esparru desberdinetatik aztertzen dute, eta eguneroko bizitza, soziabilitatea, boterea eta ekintza kolektibo ezberdinak lantzen dituzte. Lantegiak, meategiak, herri-lanak, fabrikak eta langile-auzoak agertzen dira, toki ezberdinetako lan-esperientziak, antolaketa-moduak eta protesta-kulturak azaltzeko. Askotariko eskala eta kronologien bidez, liburuak prozesu erabakigarriak zeharkatzen ditu, hala nola industrializazioa, hirigintza kaotikoa, migrazioa eta industria-krisiak. Lan honen emaitza nagusia, lan mundua Euskal Herri garaikidearen eraldaketa sozialen erdigunean kokatzen duen ikerketa-multzo bat izan da.

Liburu aurkezpenean liburuaren hiru egilekide izango ditugu gurekin:

RAFAEL RUZAFA, Historia Garaikidean ikertzaile eta doktore iraunkorra Euskal Herriko Unibertsitatean. Bere ikerketa-ildoak gaur egungo lan-munduaren ingurukoak dira.

JOSÉ ANTONIO PÉREZ, Euskal Herriko Unibertsitateko Letren fakultateko Historia Garaikideko irakasle agregatua eta Valentín de Foronda Gizarte Historiaren Institutuko zuzendaria. Frankismoaren garaiko langile mugimenduaren historian aditua da.

JON ALDABALDETREKU, Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea eta Historia Garaikidean doktorea da. Bere ikerketa ildoak hiri eta gizarte historian oinarritzen dira, bereziki frankismo garaiko langile periferien eboluzioan. Tesia Donostialdeko 1940 eta 1986 arteko industrializazio prozesuan oinarrituta dago.

Azken egile horren artikulua, hain zuzen, “Vivir entre fábricas. Vida obrera y protestas en el corazón industrial de San Sebastián durante el tardofranquismo” izenburukoa, lotura zuzena du Altzako langile eta industria historiarekin, eta, horregatik, aurkezpenean parte hartzera animatzen zaituztegu.

Jarduera hau, Ula Iruretagoiena irakaslearen zuzendaritzapean, Marc Badalekin eta Kanpoko Bulegoarekin lankidetzan, arkitektoei zuzendutako “Ingurune naturalarekin lanean” graduondoko ikastaroaren parte da. Baserriaren eguneroko jarduerari eta baserriaren inguruko hiri-errealitatera egokitzeari buruzko pentsamendua sortzea da helburua.
Ustiategiaren jabeak baserriaren jardueraren bilakaera eta ezaugarriak azaldu zizkigun xehetasun guztiekin, 70eko hamarkadan bere jardueraren nagusi izan aurretik eta ondoren. Ia bi orduz, negutegiak erakutsi zizkigun, eta nola lan egiten zuten haietan. Hainbat elementu azaldu zituen, hala nola urteko landaketa kopurua, ongarri mota, bilketa, produktuaren merkaturatzea eta eguneroko zainketak. Altzako Historia Mintegiko kideok paisaiaren aldaketa azaldu genuen, baserriz osatutako herri sakabanatu bat izatetetik hiriko auzo periferiko bat bilakatu arte ezagututako aldakuntza handia. Jarduera amaitzeko, Larratxoko parkea bisitatu zuten.

Herripe Auzo Elkartea

Donostiako Udal Gobernuaren begirunea eta arreta eskatzen ditugu herreratarrok pairatzen ari garen arazoei eta ditugun gabeziei irtenbidea emateko lehenbailehen, duintasunez bizitzea merezi dugulako.

1. Lantegi asko itxi dira, baina orubeak baliatu ordez berrindustrializatzeko eta auzoa berroneratzeko, etxebizitzak eraikitzea besterik ez du proposatu Udalak. 
   
2. Ekipamenduak falta ditugu sozioasistentzialak, osasunekoak eta kulturakoak, baita horrelako zerbitzuak ere, eta inguruetakoak urrutiegi daude.
3. Oso urriak dira eremu berdeak; porlanezko eta zoladurazko paisaia da nagusi.
4. Irisgarritasun arazo handiak ditugu: trenbidepeko pasabidea, etxarte ugaritako eskailerak (bizilagun asko isolatuta geratzen ari dira), maldak…
5. Udalaren administrazio banaketa ez dator bat auzoaren identitatearekin.

Horiei gehitu behar zaizkie auzotarron bizitza okertu duten beste hainbat arazo:

6. Jolastokieta AL05 gehiegikeria urbanistikoa. Udalak 456 etxebizitza eraiki nahi ditu.

• Dagoeneko asea dagoen eremua izanik, kopuru neurrigabea da.
• Udal Gobernuak lantegien jabeekin adostu zuen etxebizitza kopurua bikoiztea.
• Eragin kaltegarriak: eraikin garaiegiak, trafikoa ugaritu, inguruarekiko lotura ezegokia, Oxigraf eraikinak ez du kultur erabilera izango…
• Egitasmoko eremu berdeak auzoari ostu eta Erregenean (7 km-ra) ezarri nahi ditu.
• Egitasmoari zuzenketak aurkeztu arren, Udalak oraindik ez du auzotarrokin hitz egiteko asmorik adierazi; are, Alkateak esan du bere horretan egingo dela.

7. Lantegi hutsak “bizileku” negargarri. Duela bi urtetik hamarnaka pertsona etxegabe bizi dira horietan, kale gorria saihestu eta toki hoberik topatu ezinean.

• Onargarriak ez diren baldintzetan “bizi” dira, argirik eta urik gabe, arratoien eta zaborren artean (bildu zuten, baina bilketako udal kamioia ez zen agertu).
• Ezinegona eta sumindura handiak dira auzotarron artean, arazo ugari sortu baitira, eta segurtasun gabezia nabari baita. Bizikidetza berreskuratu nahi dugu.
• Udal Gobernuak du egoera makur eta bidegabe honen ardura utzi egin baitie lantegien jabeei eremua eta egoera hondatzen. Ez ote du egin etsipena zabaltzeko auzotarron artean, eta egitasmoa bere horretan onar dezagun?

8. Oxigraf lantegiko uralitazko (amiantoa) teilatua hondatzen ari da, baina Udalak ez ditu jabeak behartzen hori kendu eta garbitzera.

9. Tren geltoki berrituko igogailu berriak hondatuta jarraitzen du 16 hilabete eta gero, Udaleko eta trenbideetako arduradunen utzikeria nabarmena medio.

10. Herrerako begiratokiko komun publiko berria ere matxuratuta dago aspalditik, baina ez dirudi udal
arduradunei axola dienik.

Horiek guztiek erakusten dute Donostiako Udal Gobernuaren utzikeria nabarmena eta begirune eza Herrerarekiko eta bere auzokideekiko. Urteotan, Herripe auzo elkarteak sarritan jakinarazi izan dizkio arazo eta gabezia horiek, baita proposamenak egin ere etengabe, irtenbideak topatzeko. Udalak, ordea,
auzotarron hitza gutxietsi egin izan du gehiegitan.

Argi diogu, Donostiako Udalari dagokio, Udal Gobernua buru, pairatzen ari garen bazterkeriazko egoera honi irtenbideak proposatzea, lehenbailehen, eta auzokideekin aztertzea, inposiziorik gabe.
Begirunea eskatzen dugu, ez da inolako apetarik.

HERRERAREN DUINTASUNAREN ALDE!

UDALA ERANTZULE

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

XV. mendearen amaieratik aurrera, Altzan sagardo negozioak zuen errentagarritasunak sagastietan eta dolarea zuten baserrietan inbertitzea sustatu zuen. Etxe-kopurua biderkatu egin zen, XV. mendeko 25etik XVI. mendearen amaierako 64ra iritsi zelarik [1]. Horrela, Altzako paisaia bizitokia eta dolarea zituzten baserriez jantzi zen,sagastiekin eta ereiteko lurrekin, gaztainondoekin, eta mendi, larre eta arboladiekin osatuak, azken hauek abereentzako eta egurra bezalako oinarrizko lehengaia lortzeko erabiltzen zirenak.

Etxe eta baserri multzo handi horretan, ordea, mailaketa sozial argi bat nabarmendu behar da, denboran zehar are gehiago markatuko dena. Alde batetik, jauna eta familia bizi ziren etxe pribilegiatuen talde txiki bat zegoen, Altzako auzokide gisa udaletxeko eta parrokiako karguak berenganatzeko eskubidea zutenak; bestetik, maizter batek eta bere familiak bizi eta lan egiten zuten gainerako baserri guztiak, inbertitzaile edo errentadunak zituztela jabeak, -horietako asko merkatariak-, gehienetan inguruko hiribildutako auzokideak, baina jabe horien artean erakunde erlijiosoak ere aurkituko ditugu, Donostiako Santa Katalina edo San Bartolome komentuak, adibidez.

Altzako baserri gehienak funtsean sagardo-ekoizpen unitateak ziren. Etxebizitza eta dolarea harrizkozko horma lodiz eta egurrezko egitura batez eraikita zeuden. Barnealdean, azalera eta altuera aldetik nahiko espazio handia gordetzen zen dolarea hartzeko: egurrezko prentsak, sagarra birrintzeko ardatz bertikaleko torloju-mekanismo baten bidez eragindakoak; horren habe nagusia, aldi berean, baserriko estalkiari eusten zion egituraren parte zen.

Lau Haizeta inguruan, -Donostia eta Oiartzun lotzen zituen galtzada eta Sarruetako ibai portutik Pasaiako portura zihoan bidea zeuden bidegurutze garrantzitsua-, XIV. mendeko Mercader oinetxea eta XVI. mendeko Pelegriñene, Kataliñene, Illarregi eta Marrus baserriak esaten ari garen guztiaren adibide garbia dira.

1527an, Pelegrin de Arpide, Donostiako burgesiaren kide esanguratsua, Oyancho izeneko lursaila erosi zion Juanes de Mercaderri, Mercader etxeko jaunari, sagasti bat ustiatzeko eta geroago bertan baserri bat eraikitzeko, Pelegriñene, 1539an dokumentatua [2]. Urte hartan, Pelegriñeneren mendebaldeko muga-lerroaren ondoan zeuden «tierras censales del convento de Santa Catalina», Katalinarena, Kataliñene eraikiko diren lursailak. Kataliñeneren jarraian, «Sebastian de Babaça, llamado Marros», hain zuzen Marrus izengoitiagatik ezagutua izango den baserria altxatuko duenak. Eta bidearen beste aldean, «los mançanales de Juan Peres de Yllarradi»; kasu honetan deitura izango da Illarregi baserriari izena emango diona.

Altzan XVI. mendeko ezaugarri egiturazko elementuak gordetzen dituzten hainbat baserri ditugu, esaterako Tomasene, Aranzuriene eta Gartziategi, azken honek gaur egun ere sagardogintzari lotuta jarraitzen du eta 1509tik dakizkigu beraren eta sagarrondoen berriak, baita bere portuarena ere: «…la caseria llamada Garçiategui que es en termino e juridiçion de la dicha villa con sus mançanales e tierras e castañales e pertenençias e con su puerto e…» [3].

Mercader baserriaren planoa, 1650

Urteen poderioz, baserriaren bizitegi-erabilerak gero eta protagonismo handiagoa hartuko du ekoizpen hutsekoaren gainetik, nahiz eta sagardo-ekoizpenaren egiturak etxearen eremu nagusia betetzen jarraituko duen. Hori ikus dezakegu, urrunago joan gabe, aipatutako Mercader etxe jauregian, 1650eko dokumentu batean, etxearen egurrezko egitura berreraikitzeko kontratua jasotzen dena. Dokumentua interesgarria da sagardotegiaren eraikuntza-ezaugarriak inguruko sagardotegietara eraman daitezkeelako: «con todos los postes y requisitos que para su fortaleça i bondad conuienen i se acostumbran en el dicho lugar de Alça i villa de San Seuastian» [4].

Dokumentuek erakusten digutenez, zorrek Mercaderren jaunak Pelegriñene eraikiko zen lursaila saltzera behartu zuten; baina ez zen nahikoa izango eta, 1539an, etxea bere jabetza guztiekin Domingo de Çubieta Errenteriako bizilagunari saltzera behartuta ikusiko du bere burua, Mercader deituraren eta etxearen izenaren arteko lotura betiko hautsiz.

1650ean, Leon de Zurcok, Errenteriako bizilagun eta garai hartan Mercaderren jabeak, etxea berreraiki eta San Juan de Aldako arotz-maisua kontratatuko du etxearen egurrezko hezurdura altxatzeko, teilatua, sagardotegiak eta ate eta leihoen euskarriekin. Kontratuaren arabera, etxeak «a de tener el tejado en forma de torre con quatro vertientes», Mercader etxe jauregiari dagokion oinetxe kategoriari omenaldi eginez.

Kontratuaren testua eraikinaren bi solairuen plano batekin dator, eta horri esker dimentsio gutxi gorabeherako kalkuluak egin ditzakegu. Fatxada nagusiak hegoaldeko orientazioa du eta beheko solairura sartzeko ate bat, dolareari eta prentsari destinatutako eremuaren ondoan, etxearen hego-ekialdeko izkinan, denbora-baldintza txarretatik babestuena. Dolareak 20 ukondo luze x 9 zabal ditu (11,20 m x 5,04 m, gutxi gorabehera 56 m²), gainazal osoaren 1/5 parte, 280 m².

Dolarearen aurkako izkinan, ipar-mendebaldean, beheko solairuak beste bi ate ditu; haien ondoan bi gela daude, 15 m² bakoitza, eta beheko solairuaren gainerakoa libre geratzen da.

Beheko solairuaren erdialdean, dolarearen ondoan, goiko solairura igotzen den eskailera bat dago «para el seruicio de los lagares como del quarto prinçipal que la dicha cassa a de tener». Planoan sagardotegiaren hutsune handia, habe nagusia eta beheko solairuko antzeko bi gela ikusten dira. Iparraldeko fatxada osoan zehar «quarto principal», bizitegiari eskainitako 170 m², lau gelatara sartzen den erdiko areto handi batekin, bi alde bakoitzean.

Ikus daitekeenez, XVII. mendeko baserri-eredua eboluzionatu egin da. Sagardotegiari eta bere gelei destinatutako espazioak eraikinaren eremu zentral bat betetzen jarraitzen dute -bere azalera bizitegiari esleituaren hiru aldiz handiagoa da-, baina aldi berean bizitegi-espazioa zainduago dago eta kanpoko fatxada nobletzen da. Casares, Moneda edo Ubegi bezalako baserrietan ikusten dugu hori. Azken horren dolarearen XVI. mendeko ardatz handia Gordailuan gordetzen da [5].

***

Erreferentziak:

[1] LANDA IJURKO, Iñigo: «“Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan” eguneratuz», in Estibaus (2026).

[2] Hasiera batean Madrigal deitu zioten, Mateoren errota elikatzen zuen inguruko iturriaren izena hartuta, baina laster «Pelegrinen baserria» izenaz ezagutzen hasi zen, Pelegriñene. LANDA IJURKO, Iñigo: «Pelegriñene: Pelegrínaren baserria», in Altza Hautsa Kenduz VI (2001), or. 145-162.

[3] 1509-02-07. Simona Gomez andreak egindako dohaintza, Juan Sánchez de Elduayen batzergilearen alarguna, Donostiako hiribilduko etxeak eta gainerako ondasunak Simona de Gómez Elduayen andereari, bere alaba legitimoari, Martin Sanchez Araizen emazteari. Peñafloridako Kondeen artxiboa. / F. Borja de Aguinagalde, Gabriela Vives. - Euskal Herriko Adiskideen Errege Elkartea. Donostia, 1987.

[4] AHM: «Mercader oinetxea 1650. urtean», en Estibaus (2017).

[5] TELLABIDE, Josu: «Ubegi baserriko XVI. mendeko dolare ardatza», en Estibaus (2018).

Argazkia: Kataliñene, Pelegriñene, Audariz eta Martitegi baserriak. 1960 aldera. Argazkilaria: Francisco Armendáriz. Altzako Tokiko Bilduma; iturria: Dolores Armendáriz; signatura: L10677.

Planoa: Altzako Tokiko Bilduma; iturria: Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikoa; signatura: L16865.

Iñigo Landa Ijurko

Duela hamahiru urte, “Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan” izenburuko artikulua argitaratu genuen Altza, Hautsa Kenduz aldizkarian. Bertan, etxe eta baserrien zerrenda egiteaz gain, bakoitzaren lehen aipamen dokumentala eta izenaren aldaerak jaso genituen, besteak beste [1]. Urte batzuk igaro dira, eta tarte horretan dokumentu berriak eskuratu ditugu; beraz, lehen aipamenari dagokionez, zerrenda hura eguneratu beharra daukagu.

Horrela, 1900. urtera arte dokumentatutako etxe eta baserriak 191 dira guztira. Horietako asko desagertu dira: 104, hain zuzen. Gainerako 87en artean -zerrendan beltzez nabarmendu ditugu-, batzuk oraindik baserriak dira; beste batzuen orubeetan etxe edo landetxe berri bat eraiki dute izena gordez; eta beste batzuetan hondakinak baino ez dira geratzen, edo nolabaiteko arrastoa material bat utzi dute, hala nola armarri bat. Zerrendako hamalau baserrien kokapen zehatza ez dugu ezagutzen, eta kurtsibaz nabarmendu ditugu. Mapan ikus daiteke etxe eta baserrien kokapena, baita interneten ere, helbide honetan.

Etxe eta baserri zaharrenen kasuan, sarritan lehen aipamenaren aurretik jabearen abizen, izen edo izengoitiarekin topo egin dugu; beste batzuetan, lur, zelai edo mendi baten izenarekin. Interesgarria iruditu zaigu horiek ere jasotzea, eta baserriaren aipamen zuzena ez den kasu guztietan urtea kortxeteen artean adierazi dugu.

1. Aberneta - 1528
2. Aduriz - [abizena 1390] 1465
3. Aginaga - 1719
4. Ayenas - 1596
5. Aiete - 1465
6. Aingelu - 1635
7. Aingeluberri - 1861
8. Aingelugoia - 1737
9. Akular - 1626
10. Akulartxiki - 1764
11. Alamoria - [lurra 1523] 1575
12. Alapunta - 1635
13. Algarbe - 1554
14. Altunaberri - 1861
15. Altunaene - 1805
16. Amoreder -  1516
17. Anisaene - 1764
18. Antondegi - 1588
19. Antxo - 1764
20. Aranzuriene - 1631
21. Argel - 1764
22. Argeletxeberri - 1805
23. Argeltxiki - 1861
24. Arnaobidao - [abizena 1442] 1465
25. Arraskene - 1782
26. Arriaga - 1465
27. Arriagatxipi - 1620
28. Arrieta - 1761
29. Arroas - 1703
30. Arteaga - 1703
31. Artolategi - 1635
32. Artxipi - 1626
33. Arzak - 1465
34. Audariz - 1635
35. Balerdiene - 1703
36. Barberotegi - 1861
37. Barona - 1703
38. Bentabea - 1703
39. Bentaberri - 1764
40. Bentagoia - 1764
41. Berakullenea - 1719
42. Berra - [abizena 1390] 1465
43. Bolagillene - 1703
44. Bonatzategi - [lurrak 1571] 1620
45. Borda-Arzak - 1575
46. Buenavista - 1894
47. Buskando - 1566
48. Casa de Carniceria - 1764
49. Casa Vicarial - 1719
50. Casa Vicarial de Uba - 1862
51. Casanao - [abizena 1390] 1465
52. Casares - [abizena 1390] 1465
53. Casares, Casería Nueva de - 1805
54. Caseta - 1894
55. Concejo (udaletxea) - 1764
56. Darieta - 1465
57. Ebaristoenea - 1894
58. Eguzkitza - 1620
59. Elenategi - 1861
60. Erretiro - 1703
61. Errotazar - 1467
62. Eskalantegi - 1703
63. Espartxo - 1719
64. Estibaos - [zelaia 1390] 1465
65. Estibaostxiki - 1861
66. Etxeberri - 1620
67. Etxeberri-Kosta - 1764
68. Etxeluze - 1703
69. Etxetxiki - 1805
70. Fabrica de Cal Hidraulica - 1862
71. Fabrika - 1512
72. Galantene - 1703
73. Garbera - [abizena 1390] 1465
74. Garberabea - 1531
75. Garberaberri - 1894
76. Garro - [abizena 1501] 1566
77. Garrostegi - 1635
78. Gartziategi - 1509
79. Gazteluene - 1719
80. Gomistegi - 1535
81. Guardaplata - [mendia 1456] 1535
82. Gurutzeta (Mendiola) - 1860
83. Gurutzetabea - 1894
84. Herreria - 1597
85. Ibarburu - 1736
86. Illarregi - [abizena 1539] 1620
87. Intxaurrondo - 1597
88. Intxaurrondotxiki - 1862
89. Iparragirre - 1620
90. Irasmoenebea - 1703
91. Irasmoenegoia (Irasuene) - 1703
92. Isabeletxe - 1860
93. Ituraindegi - 1635
94. Juanaenea - [abizena 1554] 1620
95. Juanatxoene - 1594
96. Juandaberri - 1894
97. Julimasene - 1512
98. Kaskarra - 1894
99. Kastillun - [lurrak 1537] 1561
100. Kataliñene - [lurrak 1527] 1626
101. Katalintxoene - 1635
102. Laguras (Labeas) - [abizena 1379] 1490
103. Landerro - 1620
104. Larditxiki - 1860
105. Larratxao - 1531
106. Larreandi 1845
107. Larrerdi - [abizena 1442] 1561
108. Larrotxene - 1631
109. Laskiñene - 1703
110. Lasunene - 1586
111. Lizardi - [abizena 1360] 1465
112. Lizarrategi - 1588
113. Londres - 1861
114. Lorete - 1860
115. Marijuandegi - 1579
116. Marrus - [izengoitia 1531] 1584
117. Martillun - [abizena 1553] 1620
118. Martitegi - 1545
119. Mateo - 1703
120. Mateoerrota - 1519
121. Mercader - [abizena 1390] 1465
122. Migeltegi - 1635
123. Mirabarkera - 1703
124. Miraflores - 1719
125. Mirakruz - 1719
126. Mirakruzborda - 1764
127. Miramar - 1764
128. Miranda - 1539
129. Mirandabea - 1635
130. Mirandaburu - 1635
131. Mirasun - [abizena 1423] 1465
132. Miravalles - 1465
133. Molinao - 1448
134. Moneda - [lurrak 1535] 1635
135. Mutiozabalenea - 1761
136. Obrador - 1861
137. Oleta - 1894
138. Olozaga - 1635
139. Otxoki - 1719
140. Papin - 1635
141. Parada [abizena 1261] 1465
142. Paradaborda - 1764
143. Paradagoia  [barrutia 1497] 1719
144. Paris - 1862
145. Paskualdegi - 1860
146. Pedrenea - 1894
147. Pelegriñene - 1527
148. Pelizar - 166
149. Peruene - 1694
150. Pirotegi - 1635
151. Plazentzia - 1635
152. Portuandegi - 1719
153. Sagastieder - 1761
154. San Markoko kantina - 1894
155. Sanbarregi - 1782
156. Santa Barbara - 1764
157. Santandertegi - 1596
158. Sarategi - 1596
159. Sarroeta - [abizena 1302] 1556
160. Sasoategi - 1620
161. Sasotegiberri - 1894
162. Sasotegi-Herrera - 1894
163. Sasotegitxiki - 1894
164. Serorategi - 1719
165. Sius - [abizena 1360] 1597
166. Siustegi - 1626
167. Soraburu - 1764
168. Soston - 1635
169. Tapia - 1635
170. Telleria - 1764
171. Tito - 1862
172. Tolazar - 1764
173. Tomasene - 1566
174. Torrua - 1586
175. Torruazar - 1764
176. Txabaloene - 1719
177. Txanparrene - 1535
178. Txapiñene - 1620
179. Txipres - 1425
180. Txoko - 1703
181. Txurdiñene - 1703
182. Uba - [abizena 1292] 1362
183. Ubabea - 1764
184. Ubagoia - 1719
185. Ubegi - 1635
186. Zalduakoerrota - 1577
187. Zapiain - 1493
188. Zillargillene - 1703
189. Zornoza - 1635
190. Zubigain - 1764
191. Zubikalea - 1635

[1]. LANDA IJURKO, Iñigo: «Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan», in Altza Hautsa Kenduz XI (2013), 21-67 orr..

Herripe Auzo Elkartea

Hamarkadak daramatza Donostiako Udalak Herrerako bide-lotura gune interesgarritzat hartzen, hortik abiatuta beste puntu batzuetarako lotura guztiak egin ahal izango balitu bezala. Baina Donostia ez da bakarra. Hor dugu Gipuzkoako Foru Aldundia formula bera jarraitzen, Eusko Jaurlaritza eta baita, bere garaian, Espainiako Gobernua ere. Kasu guztietan ez du abantailarik ekarri Herrerarentzat, azaleko apainketa batzuk besterik ez. Hor ditugu bariantearen zuloak, Jose Elosegiren kota-igoera, azken tartean Escalerillas eta Buenavistara artean, etxe guztietako ibilgailuen sarbidea betiko urrundu duena, ETS-ek Topoa lurperatzeko aurrekontu nahikorik ez zuela argudiatu baitzuen eta bidearen estaltzera mugatu zen. Orduan esan ziguten Txingurri ibaiaren lotura -orain kolektore- salbatzea oso zaila zela, eta onartu egin genuen, Kontxan nola hurbildu diren ikusi arte, beldurrik gabe baina diru gehiagorekin, kaleetako eta espaloietako kotarik aldatu gabe. Ez dezagun ahaztu ETS-en diseinu eta amaiera bikainaren ondorioz sortutako putzuak errepidean. Ez dugu etengabeko kexaren irudia eman nahi, baina argi dago Herreran egindako obra ia batek ere ez duela onurarik ekarri auzoari berari. Egindako guztia beste helburu batzuekin egin da. Norbaitek gogoan izango du Herrera-Gomistegi-Trintxerpeko lotura, baina aitor dezagun lurralde hori orain, eta eztabaidarik gabe, Pasaia dela.

Sarrera horrek gaur egun bizi dugun errealitatearen aurrean kokatzeko balio digu.

Gure kezkek jarraitzen dute; are gehiago, handitzen dira. Txingurriko industria guneaz gain, hona eta hara etxe unifamiliarrak hainbat pisuko eraikinez ordezkatzeaz gain -eraikuntza hauek lursailaren muga-mugara iristen dira, berde gunerik, zuhaitzik aurreikusi gabe, inguruko etxeekin konexioetan hobekuntzarik gabe, eta Herreran hainbeste konexio jasaten dituzten kanalizazioetan hobekuntzarik gabe-, plazako asfaltoa goroldio geruza bat bezala jasoko bagenu ulertuko genuke zergatik ditugun hainbeste arratoi.

Gaur egun Herrera pasealekuari begira gaude, Otis eta beste batzuen orubea eta RENFE/Adif-en geltokia. Herrera pasealekuari zerbitzua ematen dion igogailua -geltokira eta kalera bidean- urte eta erdi daramatza ez funtzionatzen. Hamarkadak daramatzagu auzotik igogailu bat eskatzen, eskailerak baitziren, eta dira, Jose Elosegi eta Herrera pasealekuaren arteko lotura bakarra. Kontuan hartu behar dugu RENFE-ren ezponda bien aldeetatik ez doala espaloirik, eta, horregatik, denek beti erabili dituzte eskailerak. Adif-ek geltoki berriaren obrak hasi zituenean, ezarri zen -baina, dirudienez, sinatu gabe- Zumarraga norabideko igogailuak helburu bikoitz hori eduki behar zuela. Kasu horretan, Udalak igogailu horren mantentze-lana bere gain hartzen zuen. Bidenabar, bitxikeria gisa esango dugu OTIS marka dela. Bermea amaitutakoan, inor ez zen konpontzera etorri. Eta horrela jarraitzen dugu. Gurpil-aulkian dabiltzanek, haur-kotxeak dituztenek edo eskaileretan zailtasunak dituztenaek ibilbide luzea egin behar dugu: Herrera pasealekua - Txingurri pasealekuko igogailua - San Luis plaza - plazako igogailura sarrera - Jose Elosegi etorbidea. Edo 13 hartu Herrera pasealekuan eta hurrengo geralekuan Jose Elosegin jaitsi (Herrera-Herrera) - Topo.

Benetan kezkatuta gaude Jolastokietako harrobiaren (Herrera) inguruaren egoerarekin. Alde batetik, hainbat pertsonen okupazio degradagarria dugu, eta azken urteetan are gehiago gehitu zaizkie, Donostiak bere lurraldeko beste tokietan egindako desalojoen ondorioz etorritakoak (hor ditugu azkenekoak Manteon, Martutenekoak, etab.), aukera seguru eta iraunkorrik eman gabe beste irtenbiderik ez egon arte. Badakigu ez dela erraza, baina pertsonei pizti bezala tratatzen zaienean, inoiz ez dugu erantzun hobea lortuko. Distantziak gordeta, Altza, bere lurralde osoan, aniztasunaren adibide da; baina leku batera etorkizun baten bila eta lan egiteko prest datozen pertsonei zerbait gehiago eskaini beharko zaie zoriaren menpe uztea, axolagabekeria eta “ez dugu gehiago, ez da gure eskumena” argudioarekin apurrak baino ematen ez dituzten erakundeen aitzakiak baino, munduan lidergo handiz harrotzen direnean aisialdi, elite-kirol eta kalitate-turismo arloan. Ez da inongo lidergorik behar: zintzotasuna eta ahulekiko errespetua behar dira.

Egun hauetan kamioiak etortzen ari dira Otisera, langileekin, zaborra jasotzera. Garbituko eta desinfektatuko dute. Haiei, miseriarekin topo egingo duten langile horiei, gure aintzatespena. Baina haiei bakarrik, beranduegi eta gaizki datozenei ez. Eta garbiketa hori, eskubide bat izateaz gain, egia da ez dela gunearen irtenbidea, baina ezta izango, batzuek uste duten bezala, gatazkarako irtenbidea ere. Zain dauden fase desberdinak daude.

Eta orain zerbait mugitzen ari direla diruditen politikariei, batez ere hiriko alkatari, esango diegu oso jakitun garela zuek presaka zabiltzatela, hemendik aurrera, eraikinak botatzeko, Oxigrafena barne, Eusko Jaurlaritzaren “aholkua” -beste ezer ez baita- gorabehera, industria-ondasunak babestearen interesagatik berreskuratu dadin. Eta 400 edo 500 pisu batuko dituzten etxeak egingo dituzte (berdin zaie), legez Herrerari dagokion berde gunearekin, Erregenean (Igeldo), Harrobian kabitzen ez delako, Altzan berde guneetan inbertitzeko aukerarik ez balego bezala. Eta bukatuko dute, lehen ere zati batean egin zutelako, Ermita bidearekin eta pareta arteko pasabide bihurtuko dute. Eta ez dute inongo sarbiderik egingo Jose Elosegira, Topoa, Lurraldebus (Pasaia, Irún, Hondarribia, aireportua, Errenteria, etab.).

Horregatik, alkateak eta Donostiako Udalak herritarrekin hitz egin behar dute; akordio eta konpromisoak lortzeko betebeharra dute, ezin dute jarraitu dagoeneko hartutako erabakiak jakinarazten. Ez da gauza bera adostea eta obeditzea. Ez da inoiz ideia ona inposatzea, ez epe laburrean ez luzean.

Erakundeek bere nortasuna eta lurraldetasuna aitortzen dioten auzo hori izatera iritsi nahi genuke, gure egoerari eta gure izaerari dagozkion zailtasunekin bizi lasai bat lortzeko. Eta nahi dugu Altzak lagundu dezala hiri osoak behar duen ongizatea lortzen, baina inoiz ez dendaoste paperarekin, baizik eta garaiek eta gizarte honen joanak ezartzen duten garapenarekin, gure ongizateko eta gure diruaren administratzaileak direnen begirada berdinpean. Zona bakoitzak bere garapena eduki beharko du, baina berdintasunetik abiatuta, ez partekatzen ez diren kanpoko interesenetatik.

2026 - HERRERA (ALTZA)

Euskal Giroa elkartea

Topaketa oso atsegina izan da joan den asteburuan Euskal Giroan bizi izan duguna. Bi jantokiak jendez beteta. Bazkide eta lagunak giro ederrean elkartu ziren gure lokalean.

Bigarren edizioa da hau, aurrekoarekin alderatuta nabarmen hobetu dena eta errepikatzeko behar den indarra ematen diguna, antolakuntzak eskatzen duen ahalegina kontuan hartu gabe, helburua betetzen dugula konturatzen garelako, hau da, auzoari ateak irekitzea, gozatzea eta gure inguruan giroa sortzea.

Juan Mari eta Mikel Garin

Gure sinpletasunean, 1810ean garagardoaren lehen azokak sortu zuen Bavariako ereduari jarraitu genion, eta, beraz, saltxitxa eta ukondoa - patata purearekin - ez zitzaizkigun falta izan. Beste gauza bat da, nahi gabe ere, Euskal Herriaren gure ukitua ematen dugula, definitzen gaituena eta ziur gaude Bavariako ideiari tokiko produktu on ukitu bat ematen diona. Garagardoa ere kalitatezkoa izan zen, baina zalantzarik gabe, eremu irristakorra da, eta ez gara iritzia ematera ausartzen, izan ere edari hori dastatzeak beti eztabaida biziak sortzen baititu lagunen artean.

Asteburuaren errematea hilaren 9an, larunbata, eman zuen Kilikariak fanfaren talde beteranoak; “kilikiek” berriro animatu zituzten Herrerako kaleak guretzako, eurek bakarrik dakiten bezala, hurrengo sanluisetarako prestaketa lanak dagoeneko martxan daudela iragarriz.

Kilikariak 2014

Altza, 1852

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

Andrés de Arzacek, XVII. mendean, adierazi zuen sagardoa zela lur jabeen salmenten ardatz nagusia . Eta hala zen, Erdi Arotik aurrera, sagarra izan zen Altzako lurraldearen fruiturik garrantzitsuena, eta landatutako azalera handi bat sagarrondoz beteta egon da. Biztanleria gehienak, zuzenean edo zeharka, sagardoaren bidez bizi zen: sagarrondoak landu, sagardotegian lan egin, kupelak eta barrikak fabrikatu, garraiatu… Bere garrantzia honetan zetzan: sagardoa, edaria izateaz gain, biztanleriaren eguneroko dietaren oinarrizko elikagaia zen, eta itsasora abiatzen ziren ontzien hornidura ezinbestekoa.

Altzako sagardoaren gaia lau ataletan landuko dugu:

1. Sagardoa Erdi Aroko dokumentazioan: Erdi Aroan ezartzen dira hurrengo mendeetan sagardoaren ekoizpena eta merkaturatzea arautuko dituzten oinarri legalak. Dokumentu nagusia 1450ean Altza eta Donostia artean lortutako adostasuna jasotzen duen gutun zatitua izango da.

2. Etxea, tolarea eta sagarrondoak: Altzari ezaugarri eman dion etxe eta baserri sakabanatuen paisaia XVI. mendean finkatuko da. Sagastietan eraikitako baserriak ugarituko dira, eta haien teilatupean bizitokia eta sagardoa ekoizteko tolarea hartuko dituzte. Sagastiak, etxeko kideez gain, podabinek ere lantzen zituzten, sagarrondoaren inausketa eta beste lan espezifikoetan adituak ziren jornalariek.

3. Erdi Aroko lege-esparruaren iraupena: 1581-1651 aldiari dagozkion Donostiako kontzejuaren aktetan sagardoari buruzko erreferentziak dituztenak hartuta, ikus dezakegu zein neurritan Erdi Aroan ezarritako lege-esparruak jarraitzen zuen sistema arautzailearen oinarri izaten, nahiz eta beren aplikazio praktikoak etengabeko gatazkak sortzen zituen hiriaren eta Altzako biztanleen artean, garaiko krisi ekonomikoaren testuinguruan.

4. Sagardoaren ekoizpena Altzan (XVII-XIX. mendeak): Hurrengo mendeetan sagardoaren munduan kalte egin zieten krisi eta eraldaketa sakonak gorabehera, sagardoaren munduan oro har eragin negatiboa izan zutenak, Altzan sagardoak garrantzi handia izaten jarraitu zuen; Aro Modernoan, Pasaiako portuaren ondoan zuen kokapen pribilegiatuari esker, eta, ondoren, Errenteria-Donostia korridorean zegoelako, hiri, merkataritza eta industria garapenerako eragin-gunean.

Sagardoa Erdi Aroko dokumentazioan

Zalantzarik gabe, XII. mendetik aurrera, behintzat, sagardoa ekoizten zen Altzan. Hori egiaztatzen du 1197ko diploma apokrifoak, -Donostiako hiribilduaren fundazioaren garaikidea-, Iruñeko erregeak Leireko monasterioari Donostiako monasterioa eta bere ondasun guztiak dohaintzan eman zizkiola jasotzen duenak; ondasun horien artean Altzako eremuaren zati bat zegoen. Dokumentu horrek XII. mendearen amaieran garatzen ari zen hiriaren landa ingurunearen paisaia erakusten digu: lurrak, sagastiak, itsas arrantzalekuak, mendiak… . Lurralde honetan sagarrondoen presentziak garaiko sagardogintza jardueraren lekukotasuna ematen du.

1180 inguruan, Donostiako hiribilduak bere forua jaso zuen Nafarroako Antso Jakitunarengandik, Gipuzkoan emandako lehenengoa. Bere artikuluetan ez ziren falta mahastiei eta fruitu-arboei buruzko erreferentziak . Forua jaso zuenetik, hiribilduak oso kontrol estua izan zuen bere jurisdikzio-mugaren gainean, eta Altza bertan egon zen txertatuta hasiera-hasieratik. Donostiako kontzejuaren kontrol zorrotz horren adibide bat aurkitzen dugu 1294an, San Bartolome monasterioko prioreak eta monjek Gaztelako Antso IV.a erregearengana jo behar izan zutenean, kontzejuak ez ziezaiola eragotzi monasterioari ogia, ardoa, sagardoa eta beste jakiak komeni zitzaien lekuan erostea, eta ez hiribildu berean soilik, kontzejuak agintzen zuen bezala .

Sagardoaren merkatuan modu aktiboan esku hartzeko beste era bat salmenta gehieneko prezioak ezartzea zen, hain zuzen Donostiako kontzejuak 1310ean egin zuena, sagardoaren prezioaren igoera hiribilduaren hondamena ekarriko zuelakoan .

Kontrol-gogo hori ohiko praktika zen Gipuzkoako hiribilduen multzoan eta mendeetan zehar iraun zuen udal ordenantzen bidez, sagardoa non, noiz eta nori sal zitekeen xehetasunez arautuz. Politika protekzionista horrek ez zuen eragozten jurisdikzio partekatuetan, Urumeako Zilegi Mendien kasuan gertatzen zen bezala, Donostiak eta Hernanik 1379an bi aldeentzat akordio komertzial onuragarriak lortzea, baita sagardoari dagokionez ere .

Udal ordenantzek sagardoaren ekoizpena eta kontsumoa arautzen zuten bitartean, probintziako erakundeek, beren aldetik, probintzian hornidura ziurtatzeaz arduratzen ziren, lur-jabetzak babestuz, eta heriotza zigorra ezartzen sieten fruta-arbolak edo mahastiak ebaki edo erre zituztenei, Gipuzkoako Ermandadearen 1397ko Ordenantza Koadernoan jasotzen den bezala .

Tokiko ordenamendura itzuliz, sistemak pribilegioen hierarkia bat ezartzen zuen: Donostiako harresien barruan bizi ziren auzokideek lehentasun osoa zuten beren sagardoa saltzeko. Ondoren Altzako eta Artigako ekoizleak zetozen, eta azkenik gainerako guztiak. Sistema protekzionista honek gatazka ugari sortu zituen, altzatarrak kaltetuta sentitzen baitziren beren sagardoa libreki saldu ezin zutelako.

Egoera konplexuago bihurtzen zen Pasaiako portuan amarratutako ontzien horniduraren kasuan. Ordenantzek ezartzen zuten itsasoa zeharkatzen zuten ontziek harresien barruko auzokideen sagardoak soilik eraman zitzaketela, salbuespenak salbuespen, halabeharrez porturatutako ontzien kasuetan bezala. Pasaiako auzokideek beren sagardoa kontsumitzeko eta beren itsasontziak hornitzeko eskubidea zuten, baina ezin zuten saldu harresiaren barrukoek beren uzta kontsumitu arte.

Inflexio-puntua 1450eko Donostia eta Altzaren arteko Sagardoaren Hitzarmenarekin etorri zen . 1450eko urriaren 10ean sinatutako akordio horrek Donostiako kontzejuaren eta Altzako lurraren auzokideen artean sagardoaren ekoizpena eta merkaturatzea arautu zuen.

Altzako auzokideek kexatu egiten ziren, Santa Maria eta San Bizente elizei hamarrenak eta lehen fruituak ordaintzen zizkieten arren, beren lur-jabetzen sagardoa libreki saltzea ez zitzaielako baimentzen. Horrek kalte ekonomiko larriak eta udal zergak ordaintzeko zailtasunak eragiten zizkiela.

Lortutako akordioak arau argiak ezarri zituen:

• Altzakoak sagardoa saldu ahal zioten Pasaiako auzokideei hornidura gisa eta baita portuko ontziei ere, bai eta atzerriko itsasontziei ere, baina ez Donostiakoei. Sagardorik gabeko Donostiako auzokideei ere saldu ahal zioten, baina sagarraren uzta garaian soilik eta etxeko kontsumorako, birsalmentan ez.
• Salmentaren lehentasun-ordena: Lehenik hiribilduaren barruko ekoizleen sagardoak saldu behar ziren, gero Altzakoak eta auzokide zaharrenak, eta azkenik atzerriko saltzaileenak.
• Beren sagardoa agortu ostean, Altzako auzokideek euren edaria (sagardoa edo ardoa) Donostian soilik erosi behar zuten, ezin zuten beste inon erosi.

Akordio honek bi aldeen interesak orekatzea bilatzen zuen txanda eta merkataritza-lehentasunen sistema bat ezarriz, baina bere interpretazioak gatazka berriak sortu zituen, 1486 eta 1487an arbitrajearen bidez konpondu behar izan zirenak, kasu guztietan altzatarren interesen aldeko emaitzekin .

Zehazki, 1487ko martxoaren 12an, Donostiako kontzejuak Altzako auzokideen aldeko epaia eman zuen . Haiek Pelegrin de Lagurasek eta Pelegrin de Arpidek , kontzejuaren ardo eta sagardo zaindari zirenak, beren sagardoak enbargatu zizkieten Pasaiako portuan upeletan sartu zituelako. Altzatarrek, Casaresko jauna Juanes de Roncesvallesek ordezkatuta, hiribilduaren ordenantzak eta ohitura beren alde zituztela esan zuten.

1489ko urtarrilean, sute izugarri batek Donostia erraustu zuen. Hondamendi horrek hiriaren historian irauli handia markatu zuen. Berreraikuntza ostean, urte bereko uztailean, sagardoa arautzera soilik zuzendutako 20 artikulu baino gehiago biltzen zituzten ordenantza berriak onartu ziren : jaiegunek lan egiten zutenak zigortu zituzten, sagardoa suteak itzaltzeko erabiltzea arautu zuten; gehieneko prezioak ardoetan eta sagardoetan finkatu zituzten; salgai den sagardoari ura bota behar zaiola ezarri zuten; eta abar.

Altzarekin zuzenean lotuta, 1450eko hitzarmenean adostutakoa jasotzen duten hiru ordenantza hauek ditugu:

• «Sagardo arrotzak ekartzeari buruz»: hortik kanpo geratzen dira «Artigetako eta Altzako eta Pasaia eta Ibaetako gure bizilagunak, hiribildu hori gorpuzten dutenak».
• «Pasaiako eta Altzako sagardoei buruz»: «Agintzen eta manatzen da Pasaiako eta Altzako lurren auzokideek beren lursailetako sagardoak beren etxeetan upeletan sar ditzatela eta euren etxeetarako agorrileko hornidura egin eta eduki dezatela, eta gainerakoa beren artean saldu ahal izango dute, baina ez ditzatela ekarri edo upeletan sartu behar hiri honetan. Pasaiako auzokideek, itsasontziak eta sagardoa berezkoak dituztenek, beren itsasontziak beren bidaietarako hornitu ahal izango dituzte, eta Altzako auzokideei Kontzejuarekin duten kontratua eta epaia gordeko zaie.»
• «Gure auzokide zaharrek sagardoak noiz ekar ditzaketen»: «Agintzen eta manatzen da hiribilduaren gorputzaren barruko auzokideen sagardoak saldu ostean, Pasaiako, Altzako eta Artiga zaharreko auzokideek beren sagardoak hiri honetan upeletan sartu eta saldu ahal izango dituztela, eta beste modutako arrotz sagardoak ez dira saldu edo ekarri behar Kontzejuaren lizentziarik gabe aipatutako auzokideen sagardoak saldu arte, sagardo horiek galtzeko zigorpean eta bakoitzak bider bakoitza mila marabedi ordaintzeko; baina jurisdikziotik kanpoko sagardoak ekarriz gero, ez dute salbuespen hori izango».

Hala ere, hiribilduak harresiz kanpoko auzokideen kexak berriro eragingo ditu. 1491n, auzokideek errege-erreginengana jo zuten langileentzat gehieneko soldatak finkatu bitartean elikagaien prezioak mugagabe hazten ari zirelako, baita ardoa eta sagardoarena ere . Hurrengo urtean, 1492an, Ibaetako eta Artigako auzokideek errege-erreginaren aurrean berriro kexatu ziren kontzejuak ez zielako uzten beren sagardoa hiribilduan saltzen edo ontzietara eramaten, eta beren erreklamazioen aldeko epaia lortu zuten .

Urtebetera, 1493ko irailaren 20an, Miguele de Ronçesballesek, Zapiain etxeko jaunak, Altzako lur eta unibertsitateko izenean, jatorriz paperean idatzia zegoen 1450eko hitzarmenaren kopia literala eskatu zuen, larruzko pergaminoan jartzeko, «kontratua eta idazkia hobeto gorde eta iraunkorragoa izan dadin» . Dokumentuaren balioa eta garrantzia 1609an eta 1694an egingo diren kopia berrietan berretsiko da.

1450eko hitzarmena eta udal ordenantzen berritzea bat etorri ziren Gipuzkoako ekonomia-hazkundearentzat bereziki egokia zen testuinguru politiko eta ekonomikoarekin, XVII. mendearen hasierara arte iraun zuen oparotasun garaiekin: bandoen arteko gerren amaiera, 1457an hiribilduek ahaide nagusien aurka lortutako garaipenaren ondorioz; 1479an Gaztelako oinordetzako gerraren bukaera Isabel Katolikoaren aldeko amaierarekin; eta 1492an Amerikaren aurkikuntza, merkataritza eta politika erdigunea Mediterraneotik Atlantikora aldatu zuena. Itsasoz haraindiko ibilbide berrien zabaltzeak, bereziki Ternurako bale-ehizan eta bakailaoaren arrantzan, sagardoaren eskaera nabarmen handitu zuen, sagarrondo landaketetan inbertsioak bultzatu zituenak eta, ondorioz, sagardoaren ekoizpena handitu zuena.

* * *

Erreferentziak:

«…la sidra es el nerbio principal de las ventas de los herederos, pues no ai, como se save otro genero de fruto que de conbinuencias a dichos herederos, pues el trigo, maiz, castaña y chacolis que se cogen en jurisdicción de la dicha ciudad, es sumamente corta, como lo saven todos y nadie puede dudar». Gipuzkoako Artxibo Nagusia, AGG-GAO, CO LCI-2004 or.96. Aip.: JIMENEZ BASANTE, Gonzalo: Ekonomia eta pribilegioa Antzinako Erregimenean: Altzako biztanleria XVIII. mendean, in: Altza, Hautsa Kenduz IX (2007), 19-36 orr. Sagardoari buruzko monografia: URIA IRASTORZA, Jose: La sidra. Sendoa, 1987; eta Gipuzkoako ardoari buruz: ARRIZABALAGA MARIN, Sagrario; ODRIOZOLA OYARBIDE, Maria Lourdes: Estudio historico sobre la produccion de vino en Gipuzkoa. Gipuzkoako Foru Aldundia, 2004.

Dohaintza hori jasotzen duen dokumentua, latinez, 1014ko data duen apokrifoa da, baina 1197ean idatzi behar izan zen. Dohaintzan emandako terminoaren mugaketan cubilarren (sarobeak) zerrenda bat aipatzen da, eta horien artean hiru Altzan kokatuta daude: Irurdita, Anaizos eta Albizungo. Dohaintza, hala ere, egin, egin zen; izan ere, 1101ean, Pedro I.ak, «aragoiarren eta iruindarren erregeak», benetako dokumentu batean berretsi zuen. MARTINEZ DIEZ, Gonzalo: Guipuzcoa en los albores de su historia (Siglos X-XII), Gipuzkoako Aldundia, 1975, or. 28-32. Bidasoaren beste aldean, Sordeko abadiaren kartulariak sagardoa abadiarako errenta-iturri nagusietako bat zela erakusten du. Ikusi GOYHENECHE, Eugène: Bayonne et la région Bayonneaise du XII^e au XV^e siècle. Euskal Herriko Unibertsitatea, 1990, 114-116 orr.

«Artículo 4.- Del árbol cortado. 1. Si alguno cortare por la fuerza un árbol de su vecino, de huerto o viña cerrada, [pague] 25 sueldos, y debe poner un árbol similar en el mismo sitio; debe entregar el fruto de cada año que el árbol cortado aportaba al dueño del árbol, hasta que el árbol esté crecido y dé fruto».  AYERBE IRIBAR, Ma Rosa: Notas acerca del fuero de San Sebastian, in: Los fueros de Estella y San Sebastian, 2020, 255-334 orr..

1294-04-19, Valladolid. Gaztelako Antso IV.aren Errege Zedula Donostiako Kontzejuari, San Bartolome monasterioa hiribildu berean hornitzera ez behartzeko eskatuz, baizik eta ondoen iruditzen zaion lekuan. Arg.: Donostiako Forua eta bere garaia. Eusko Ikaskuntza, 1981, 505 or.. Pribilejio hori ondorengo erregeek berretsi zioten 1308an eta 1318an.

1310eko abuztuko data duen Donostiako udal ordenantza honek, gaskoiz idatzia, sagardoaren eta ardoaren prezio altuaren arazoari heldu zion, horrek zekarren jornalen garestitzeagatik, lurren jabeek ia etekinik ez lortzea eraginez. Hiribilduaren etorkizuna hondatuko lukeen egoera horri aurre egiteko, kontzejuak prezioak murrizten zituen: irailetik aurrera, bai ardoaren picherrak bai sagardoaren neurriak (mesure de pomade) bi esterlin kostatuko zituzten, aurreko sei soldatetatik jaitsita. AYERBE IRIBAR, Mª Rosa: Derecho Municipal guipuzcoano: ordenanzas, reglamentos y autos de buen gobierno (1310-1950), 2. lib. Donostia-San Sebastián, Iura Vasconiae; Gipuzkoako Foru Aldundia, 2019, 343-344 orr..

1379ko otsailaren 2an, Donostiako eta Hernaniko kontzejuek auzotartasun eta anaitasun akordio bat ezarri zuten, Urumea ibarreko larre, mendi, baso eta uren aprobetxamendu komuna arautzeko eta burdinolak eraikitzeko askatasuna arautzeko, garagardo, ardo, sagardo, haragi edo mea zainen merkataritza arautzearekin batera, zerga gehigarririk ordaindu gabe.ORELLA UNZUE, Jose Luis: Regimen municipal en Guipuzcoa en los siglos XIII y XIV, Donostia 1979, 3. eranskina, 212-217 orr..

«Item qualquier que talare arboles que llevan fruto que sean plantado o viñas de cinco arboles arriba que lo maten por ello salvo si fuesen en el bivero tales arboles ca lo tal como esto vaya el alcalde de la hermandat e vea el daño et sepa quien lo fiso e aprecie el dapno et faga lo tornar con las setenas et rrepartanse segund que se rreparten en los capitulos de los rrobos e furtos e eso mismo si cortare de cinco frutales ayuso o de veynte cepas de viñas ayuso e si fuere contienda sobre corta de otros montes o arboles que se libre por el alcalde del fuero.

Item todo aquel que posiere fuego a casa de otro o a panes o a viñas o a frutales o a ferreria o a colmenas o a nabio malamente por faser mal e dapño a su dueño que lo maten por ello et demas si toviere de que pagar que pague el dapño a su dueño con las costas.». BARRENA OSORO, Elena: «Cuaderno de Ordenanzas de la Hermandad de Guipúzcoa, elaborado en la Junta General reunida en Guetaria con el Corregidor Gonzalo Moro, el 6 de Julio de 1397», in: Gipuzkoako Hermandadearen Ordenantzak (1375-1463). Documentos. Donostia, 1982, 29. or..

1609an Donostia eta Altza artean sagardoen salmentari buruzko gutun-zatituaren kopia batean sartutako dokumentua. Donostiako Udal Artxiboa, Altza, 048-01. Transkripzioa hemen.

Ibid.

BANUS Y AGUIRRE, J.L.: «Abastecimiento y vida agraria en el San Sebastian del siglo XV al XVIII: sidras y vinos», in: Boletin de informacion municipal, 1970, XII. urtea, 45-48 zbk. (18-19 orr.).

LANDA IJURKO, Iñigo: «Soroeta eta Sarroeta», in: Altza, Hautsa Kenduz VII (2003), 147-156 orr..

LANDA IJURKO, Iñigo: «Pelegrinene: “La casería de Pelegrin”», in: Altza, Hautsa Kenduz VI (2001), 145-162 orr..

AYERBE IRIBAR, Ma Rosa: «Las ordenanzas municipales de San Sebastian en 1489: Edicion critica». BEHSS 40 (2006), 11-91 orr.. ANABITARTE, Baldomero: Coleccion de documentos historicos del archivo municipal de la MN y ML Ciudad de San Sebastian. Anos 1200-1813. Imprenta Union Vascongada, Donostia, 1895, 63, 83, 86 eta 87 orr..

«Reforma de algunas de las ordenanzas de San Sebastián introducida a las de 1489, tras el debate suscitado entre el común y el concejo de la villa» (1491-11-22). Arg.: AYERBE IRIBAR, Mª Rosa: Derecho…, 438-441 orr..

1492-03-23. Zenbait baserrik Donostian sagardoa saltzea debekatzearen kontrako kexua. Simancaseko Artxibo Nagusia, RGS,LEG,149203,351.

Kopia hori 1609ko martxoaren 30ean egindako 1450eko gutun-zatituaren kopian ere jasota dago.Donostiako Udal Artxiboa, Altza Funtsa, 048-01, 18r-19v.

Mapa: Donostiaren eta bere inguruen planoaren xehetasuna (1852). Biblioteca Virtual de la Defensa. Altzako Tokiko Bilduma, L22778.

Jon Serrano

Inguruko auzo-mugimendu guztiak eta egoiliarrenak alferrikakoak izan dira. Bizilagunek jarritako errekurtsoari erantzunik eman ez arren, eta oraindik etxean dauden bizilagunekin, portuak zaintzarako etxola bat jarri du, zaindariekin, eta obrako materiala sarrerako zabalgunean uzten hasi da. Hori guztia inolako errespeturik gabe eta epaitegien erabakiari aurrea hartzeko adina dakiela - edo badakiela uste duela - dirudienaren nagusitasunetik. Pasaiako Portuko Agintaritzaren jarrerak eta Pasaiako Udalaren babes faltak ez dute zalantzarik onartzen.

Prozesu luze guztia gogorra izan da, neurri batean herritarren babesak leundua, baina kaltetuek mespretxua eta axolagabekeria besterik ez dute jaso Pasaiako Portuko Agintaritza bezalako erakunde publiko batengandik, zeina beti izan baitzen hurbila eta elkarrizketazalea azken garai hauetara arte. Portuko jendea portu-sareak babestuta sentitu zen, baina ikusten da hori ere amaitu dela. Gaur egun, horrela hitz egitea testuingurutik kanpo dagoela dirudi, eta jasan behar dugu gehiegikeria horiek aurrerabidearen eta guztion ongiaren estandartepean agertzea.

Zalantzarik gabe, portu-esparrua ez da bereziki bizitegietarako, baina portuek beti lagundu dute portuko bizitzarekin eta jarduerarekin batera etxebizitzak eraikitzen. Inork imajinatuko ez lukeena da harreman hau - onartua, sustatua eta adostua - Portuko Agintaritzak markatu duen moduan amaituko litzatekeela: ahanzturen, engainuen, ezinbesteko argudioen eta, azkenik, azken hau bezalako aldebakarreko erabakien artean.

Portuaren eta bizitegi-ingurunearen arteko bizikidetza eredugarria izatetik guztiz kontrakoa izatera igaro da, eta ezin izan da frogatu ekoizpena eta garapen ekonomikoa hobetzeko helburuek justifikatzen dutenik; izan ere, hutsaren antza dute, eta haien argudioak berez lausotzen dira, salbu eta diru publikoak haien beharrak asetzea nahi duten enpresa handi eta gogaikarrien ikuspegitik aztertzen direnean.

Etxe hau eraisteaz hitz egiten zaigu, baina ez da ezer esaten aldameneko biltegiei buruz, ezta adinekoentzako egoitza zerbitzuen eta kamioi eta trenen trafikoaren artean lortu nahi den bizikidetzari buruz ere, gau eta egun.

Geratzen diren bizilagunek alde egingo dute beste aukerarik ez dutelako, eta ahal duten moduan konponduko dira. Baina hori Portuko Batzarrari ez zaio batere axola, bien bitartean, Aldundiari lurren erabilera lagata adinekoen egoitza bat eraikitzeko, eta bide batez, Aldundiaren eta Udalaren errekonozimendua eta txaloak jasotzen ditu, ez baitute hatzik mugitu portuko bizilagunei laguntzeagatik.

Programazio oparoa izango da aurten eta jarduera gehienak auzoko parkeetan burutuko dira, kultura eta natura uztartuz. Adin guztietarako programazioa ondu da eta auzotarren jakin-mina eta naturarekiko errespetua areagotzea izango da aurtengo ekitaldien xedea, giza sorkuntzari eta irudimenari (hala nola, euskal mitologiari) protagonismoa eskainiz. Jarduera eta tailer guztiak doakoak dira.

Altzako Historia Mintegiak, Plus 55 eta Donostia Kulturak prestatu dute programa. Izen batzuk aipatzearren, Hojarasca natura-elkarteko Aitor Ventureira aditua eta Arantza Martinez Etxarri irakaslea hurbilduko dira Altzara beraien jakintza auzotarrekin partekatzeko.

Egitaraua:

• Maiatzak 14: “Herrera-Miracruz-Ulia (Interpretazio gunea)-Donostia” pasealdia. Ibilaldia + bi orduko bisita gidatua Ulia Interpretazio Zentroan.

Elkargunea: Herrerako Euskotren geltokian, goizeko 08:30ean. Hizkuntza: elebiduna. Izen-ematea: maiatzaren 4tik aurrera, telefonoz (943351149).

• Maiatzak 15 eta ekainak 5: “Natura elkarrekin eraikitzen” ikastaro laburra. Sormena garatzeko doako ikastaroa. Arantza Martinez Etxarrik gidatuko ditu bi saioak. Ikastaroaren xedea ipuin labur bat modu kolektiboan sortzea da, naturan murgildurik. Sormena eta hausnarketa sustatzeko tresnak eta metodologiak eskainiko dira, une batez teknologia alboratuz. Ikastaroa bi egunetan zehar egingo da: maiatzak 15 eta ekainak 5.

Lekua eta ordutegia: Larres parkea (edota Tomasene K.E., eguraldia makurra izanez gero), 16:00-20:00. Hizkuntza: euskara (belarriprest! Ikastaroa). Izen-ematea: apirilaren 20tik aurrera, telefonoz (943351149) edo mailez (casareskulturetxea@donostia.eus).  

• Maiatzak 16: “Azken eguzkilorea” antzezlana Patata Tropikalaren eskutik. Lehen aldiz Altza auzoan, lehen aldiz natura eremu batean.

Lekua eta ordutegia: Larres parkea edo Tomasene K.E. (eguraldia makurra izanez gero),18:30. Hizkuntza: euskara.

• Maiatzak 25: “Mi amigo el pingüino” (My Penguin Friend, 2024) pelikula. David Shurmannen filma. 98´. Benetako gertaeretan oinarritutakoa.

Lekua eta ordutegia: Tomasene K.E., 17:30. Hizkuntza: gaztelania.

• Maiatzak 30: “La mitología de los árboles” Hojarasca natura-elkarteko Aitor Ventureira adituaren eskutik. Larratxo parkean zehar txangoa egingo da euskal mitologiaren eta zuhaitzen arteko loturak ezagutzeko. Mitologian aditua den Aitorrek bertaratzen diren pertsonen jakin-mina asebetetzen saiatuko da. Adin guztietarako aproposa den jarduera . 120´.

Elkargunea: Bertsolari Txirrita 2 (jolas parke estalia),11:00. Hizkuntza: gaztelania.